De Librije, de unieke kettingbibliotheek in de Walburgiskerk te Zutphen

 

Librije bestaat meer dan 450 jaar! 

De Librije is een openbare leeszaal uit de zestiende eeuw. Zij werd opgericht door twee kerkmeesters, Conrad Slindewater en Herman Berner. Uit archiefstukken blijkt dat een belangrijke doelstelling van De Librije was: de mensen voor het "ware" geloof te behouden door hen "goede" boeken te laten lezen.librije-006

 Zij werd gebouwd van 1561 tot 1564, naar het model van de boekenzalen van twee Zutphense middeleeuwse kloosters.

Als openbare leeszaal heeft De Librije dertig jaar gefunctioneerd. In der zeventiende en achttiende eeuw was het een particuliere bibliotheek voor predikanten en raadsleden. In de negentiende eeuw raakte De Librije in vergetelheid. Aan het eind van de negentiende eeuw werd De Librije herontdekt als een monument van wetenschap en geschiedenis. Sinds 1984 wordt zij beheerd door een beheerstichting: De Stichting Librije Walburgiskerk Zutphen. 

De Librije in de Walburgiskerk behoort tot de belangrijkste cultuurhistorische monumenten in Nederland. En daarbuiten, want er bestaan maar twee andere vergelijkbare bibliotheken: één in Italië (Cesena) en een in Groot-Brittannië (Hereford). 

 

De Librije ademt nog steeds de sfeer van vele eeuwen geleden.

Inleiding tot de bouw

 

ontwerp-libr-smZutphen is al sinds de prehistorie een nederzetting. Deze nederzetting wordt rond 900 de woonplaats van een belangrijke adelijke familie. Zij bouwt er een stadskasteel. In de omgeving ervan vestigen zich boeren en ambachtslieden. Omstreeks de 11e eeuw groeit de plaats uit tot een bloeiende handelsnederzetting die in 1190 stadsrechten krijgt. Zutphen mag zich een stad noemen. Dit betekent dat de plaats zichzelf mag besturen en eigen wetten kan maken. Ook krijgt men het recht om muren om de stad te bouwen en jaarmarkten te houden.

Lees meer: Inleiding tot de bouw

De Liberie 1492

 

bovenlibrijeIn de loop der eeuwen wordt er aan de Sint Walburgiskerk heel wat verspijkerd en verbouwd. Bij een van de meer ingrijpende verbouwingen bouwt men in 1492 een nieuw kapittelhuis aan de kerk. Via een smalle wenteltrap kan men vanuit de kerk op de bovenverdieping van dit kapittelhuis komen: een kamer van vijf bij zes meter. In deze kamer wordt de boekerij van de kerk ondergebracht. Het is voor het eerst, dat we van een aparte ruimte voor de boeken horen. Blijkbaar groeit de collectie boeken van de kerk dusdanig, dat een aparte kamer onmisbaar is geworden.

De boekerij van de kerk wordt in de documenten uit die tijd steevast de "Liberie" genoemd. Over de inrichting van deze "Liberie" is niet veel bekend. Uit archiefstukken van 1567 blijkt, dat er kasten stonden. In de kamer is nu nog een nis te zien waar ooit zo'n kast gestaan moet hebben. 

Wie gaat kijken, vindt er nog steeds de oude geel en groen geglazuurde tegels op de vloer. En er staat een lange hoge eeuwenoude leestafel met onder het tafelblad een brede plank voor het wegleggen van boeken.

Omdat de Liberie alleen via de kerk te bereiken valt, ligt het voor de hand dat de boekerij in eerste instantie voor de kapittelheren bedoeld is. Hoewel, uit het feit dat burgemeester Kreynck rond 1500 zijn boeken aan de kerk vermaakt, mag misschien afgeleid worden dat leden van de magistraat ook dan al toegang hebben tot de boekerij. Probleem is wel dat de boeken in de Liberie vrijwel allemaal in het Latijn geschreven zijn en dus alleen te gebruiken door mensen die de taal machtig zijn, zoals kerkfunctionarissen of anderszins geschoolden. Er zijn maar een paar boeken in de volkstaal te vinden.

Plannen voor een nieuwe boekenzaal: de Librije

 

bladzijdeIn de 16e eeuw is de verzameling boeken dusdanig uitgegroeid, dat er besloten wordt om op het kerkhof, dat tegen de kerkmuur aan ligt, een apart gebouwwtje voor de boeken te bouwen: een nieuwe Librije. Coenraad Slindewater, de geestelijk vader van deze nieuwe boekenzaal, ziet daarbij niet alleen een nieuw gebou.w, maar ook een nieuwe functie voor zich. Hij heeft op het moment dat hij zijn plannen voor de Librije naar buiten brengt, een ideaal voor ogen: een Librije, die niet alleen ten dienste staat van de kerk, maar ook van aile burgers van de stad en voor bezoekers van buiten. 

Slindewaters bedoeling is om op deze wijze ook een dam op te werpen tegen de groeiende kritiek op de katholieke kerk.

Lees meer: Plannen voor een nieuwe boekenzaal: de Librije

De Librije tussen katholiek en protestant

 

GewichtBijbel-webDe groeiende ontevredenheid over de misstanden in de kerk wordt doorverschillende mensen op papier gezet. De Duitse monnik Luther en de Fransman Calvijn zijn de belangrijkste critici. LutherCalvijn erkent de paus niet meer. Beelden in de kerk acht hij overbodig. De algemene ontevredenheid neemt toe. De Librije wordt gebouwd in een tijd waarin de kritiek op de katholieke kerk steeds openlijker wordt geuit. Kerkmeester Berner heeft hiervoor echter geen belangstelling, want hij schaft vooral boeken aan die door de katholieke kerk als 'goed katholiek' beschouwd worden.

Lees meer: De Librije tussen katholiek en protestant

Een protestantse bibliotheek

 

SchansZutphenIn 1591 komt de stad definitief in handen van de Staatse troepen van Prins Maurits. Het protestantisme wordt de leidende kerkelijke richting. Kloosters en kerken worden onteigend en hun bezittingen komen onder beheer van het wereldlijk bestuur. Het beheer van de Librije van de Sint Walburgiskerk valt nu onder het stadsbestuur van Zutphen. Boeken, die oorspronkelijk toebehoren aan katholieke kloosters, krijgen een plaats in de Librije.

Lees meer: Een protestantse bibliotheek

De Lectrijnen

 

lectr-openboekDe boeken liggen op lessenaars, hier doorgaans lectrijnen genaamd. Vroeger sprak men ook wel van pulmten. Dat woord is verwant aan het Duitse Pult. Alle lectrijnen dateren uit de stichtingsperiode. Toch zijn er drie groepen te onderscheiden:

Een rij langs de ramen, Een rij langs de muur, Twee lectrijnen nagenoeg haaks hierop.
De rij aan de raamzijde is de oudste. Deze lectrijnen zijn in 1563 gemaakt door Derick Anten en Arnt Goyker.

Lees meer: De Lectrijnen